NGÀNH PHÂN BÓN VIỆT NAM 2026 KHỦNG HOẢNG TRUNG ĐÔNG ĐẨY GIÁ URE LÊN 857 USD/TẤN CAO NHẤT TRONG 4 NĂM, DOANH NGHIỆP NỘI ĐỊA VẬN HÀNH VƯỢT CÔNG SUẤT

1. Bức tranh thị trường phân bón thế giới 2026

Cuộc xung đột tại Trung Đông đã làm gián đoạn nghiêm trọng chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu. Lưu huỳnh, thành phần sản xuất phân lân, cũng bị đình trệ do phụ thuộc vào vùng Vịnh, dẫn đến áp lực lan rộng sang cả nhóm phân lân. Trong khi đó, tại châu Âu, nguyên liệu khí đốt để sản xuất phân đạm tăng giá khiến giá phân đạm khu vực này tăng 20% chỉ trong một tháng, lên mức 500 Euro/tấn.

Tuy nhiên, nhìn về phía cung ứng khác, thị trường ngũ cốc và nguyên liệu thức ăn chăn nuôi lại đang ở trạng thái dư thừa. Báo cáo WASDE (USDA) tháng 4/2026 cho thấy sản lượng lúa mì toàn cầu niên vụ 2025/26 đạt kỷ lục, tăng 6% so với năm trước. Sự phân hóa này phản ánh bản chất địa chính trị của cuộc khủng hoảng phân bón, không phải xuất phát từ thiếu hụt nguyên liệu đầu vào tổng thể mà từ đứt gãy ở một số nút chuỗi cung ứng chiến lược.

Bảng 1. Diễn biến giá phân bón quốc tế và dự báo 2026

Nguồn: Ngân hàng Thế giới (World Bank Commodity Markets Outlook, 4/2026); Trung tâm TTCN&TM, Bộ Công Thương

Ngân hàng Thế giới dự báo giá phân bón tính chung cả năm 2026 sẽ tăng 31%, trong đó riêng mặt hàng ure có thể tăng tới 60%. Mức tăng này vượt xa tốc độ tăng trưởng GDP và lạm phát của hầu hết các nền kinh tế, buộc các quốc gia nhập khẩu phân bón lớn phải tái cơ cấu chiến lược nguồn cung.

2. Tác động trực tiếp đến Việt Nam: Nhập khẩu giảm, giá tăng

Việt Nam là quốc gia phụ thuộc đáng kể vào phân bón nhập khẩu cho hoạt động sản xuất nông nghiệp. Trong quý I/2026, tổng kim ngạch nhập khẩu phân bón đạt 914,4 nghìn tấn, tương đương 303,3 triệu USD, giảm 32,2% về lượng và giảm 29,5% về trị giá so với cùng kỳ năm 2025. Đây là mức giảm sâu nhất trong nhiều quý gần đây.

Sự sụt giảm không đến từ việc thiếu hụt hoàn toàn mà chủ yếu do ba nguyên nhân đan xen: áp lực tỷ giá USD/VND tăng cao (từ 25.900 lên trên 26.300 VND/USD trong quý I/2026) buộc doanh nghiệp thận trọng ký đơn hàng mới; giá nhập khẩu tăng vọt làm giảm nhu cầu; và các doanh nghiệp chủ động dịch chuyển nguồn cung sang các đối tác có chi phí logistics thấp hơn.

Bảng 2. Nhập khẩu phân bón của Việt Nam theo thị trường, quý I/2026

Nguồn: Thống kê sơ bộ từ số liệu của Cục Hải quan Việt Nam; Trung tâm TTCN&TM, Bộ Công Thương. (*) Canada mới xuất hiện trong top đối tác quý I/2026, chưa có số liệu so sánh trị giá tuyệt đối đầy đủ.

Tác động đầu ra diễn ra rõ rệt ở mặt bằng giá bán lẻ nội địa. Chỉ trong tháng 4/2026, giá thức ăn chăn nuôi (sử dụng nhiều phân bón và nguyên liệu nhập khẩu) tăng 100 đến 300 đồng/kg tùy loại. Nhu cầu tái đàn của các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ suy giảm rõ rệt. Đây là tín hiệu cảnh báo đối với toàn chuỗi nông sản xuất khẩu của Việt Nam trong nửa cuối năm 2026.

3. Sản xuất nội địa: Vận hành vượt công suất bù đắp thiếu hụt

Trước bối cảnh nhập khẩu sụt giảm và giá thế giới leo thang, các doanh nghiệp sản xuất phân bón trong nước đã phản ứng bằng cách vận hành gần hoặc vượt công suất thiết kế, tối ưu chi phí nhằm giữ giá bán ở mức hợp lý. Sản lượng phân bón trong quý I/2026 tăng mạnh so với cùng kỳ, cơ bản đáp ứng nhu cầu sản xuất nông nghiệp theo mùa vụ.

Tuy nhiên, áp lực từ phía đầu vào không nhỏ. Các nguyên liệu chính như lưu huỳnh, amoniac và quặng apatit phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu, trong khi chi phí logistics và bao bì đồng loạt tăng do bất ổn địa chính trị. Điều này buộc nhiều nhà máy phải hấp thụ một phần chi phí vào biên lợi nhuận, thay vì chuyển hoàn toàn sang người mua, để duy trì sức cầu nội địa.

Mô hình chuỗi khép kín trong nước (như mô hình 3F) đang phát triển mạnh, phản ánh xu hướng tích hợp dọc nhằm giảm bớt việc thu mua nguyên liệu thô rời từ bên ngoài. Đây là một hướng đi chiến lược, dẫn đến khả năng tự chủ nguyên liệu được nâng cao rõ rệt trong trung hạn.

4. Dịch chuyển chuỗi cung ứng: Từ Nga về Canada và Đông Nam Á

Cơ cấu nhập khẩu phân bón của Việt Nam đang trải qua sự tái định hình đáng kể. Nguồn cung từ Nga (từng là nhà cung cấp hàng đầu) giảm mạnh 60,9% về lượng và 53,7% về trị giá trong quý I/2026 so với cùng kỳ. Nhập khẩu từ EU (chủ yếu Na Uy, Bỉ, Đức) cũng giảm 45,4%. Nguyên nhân là chi phí khí đốt tại châu Âu và Nga tăng cao do bất ổn địa chính trị, khiến giá thành sản xuất phân đạm từ các khu vực này không còn ưu thế cạnh tranh.

Trong khi đó, Canada nổi lên như một nguồn cung chiến lược mới. Nhập khẩu phân bón từ Canada trong quý I/2026 tăng 32,2% về lượng và tới 55,9% về trị giá so với cùng kỳ năm 2025. Trung Quốc vẫn giữ vị trí nhà cung cấp lớn nhất (481,2 nghìn tấn, chiếm tỷ trọng lớn nhất), tuy nhiên cũng ghi nhận mức giảm 17,3% về lượng so với cùng kỳ. Indonesia và Lào là các đối tác trong khu vực duy trì sự ổn định tương đối.

Sự dịch chuyển này phản ánh chiến lược tối ưu hóa chi phí logistics của doanh nghiệp: ưu tiên các đối tác có khoảng cách địa lý gần hơn hoặc có nguồn cung ổn định, qua đó giảm rủi ro tập trung vào một thị trường duy nhất như trước đây.

5. Dự báo và khuyến nghị cho doanh nghiệp

Nhìn về phần còn lại của năm 2026, áp lực giá phân bón có thể giảm một phần nếu căng thẳng Trung Đông hạ nhiệt và eo biển Hormuz được mở lại. Tuy nhiên, Ngân hàng Thế giới và các tổ chức phân tích quốc tế đều đồng thuận rằng mức giá trung bình cả năm 2026 sẽ cao hơn đáng kể so với 2025, với mức tăng tổng thể ước 31% và riêng ure có thể lên tới 60%.

Đối với cơ quan quản lý: Việc kiểm soát nguồn cung phân bón nội địa và hỗ trợ năng lực sản xuất trong nước cần được ưu tiên. Chính sách thuế nhập khẩu linh hoạt theo diễn biến giá thế giới, kết hợp với các chương trình trợ giá có mục tiêu cho nông dân quy mô nhỏ, là những công cụ can thiệp khả thi.

Đối với doanh nghiệp sản xuất nông nghiệp: Đa dạng hóa nguồn cung phân bón, không phụ thuộc vào một thị trường duy nhất. Ưu tiên ký hợp đồng dài hạn với các nhà cung cấp từ Canada, Đông Nam Á và Trung Quốc (kênh trực tiếp) để hạn chế biến động giá ngắn hạn.

Đối với nhà đầu tư: Ngành phân bón nội địa hưởng lợi gián tiếp từ việc giá nhập khẩu tăng cao, dẫn đến nhu cầu thay thế bằng sản xuất trong nước tăng lên. Các doanh nghiệp có công suất lớn, kiểm soát được nguồn nguyên liệu và sở hữu kênh phân phối trực tiếp đến nông dân có lợi thế cạnh tranh rõ rệt trong chu kỳ giá này.

Trong trung hạn, xu hướng tăng giá phân bón toàn cầu sẽ buộc Việt Nam phải đẩy nhanh lộ trình tự chủ nguyên liệu nông nghiệp. Đây vừa là thách thức trước mắt, vừa là cơ hội để tái cơ cấu ngành theo hướng bền vững và có giá trị gia tăng cao hơn.

NGUỒN DỮ LIỆU

Bản tin Thông tin Thương mại Kỳ 1 tháng 5/2026 và Số 19/2026 (11/5/2026), Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (VITIC), Bộ Công Thương.

Cục Hải quan Việt Nam, Thống kê sơ bộ nhập khẩu phân bón quý I/2026.

Ngân hàng Thế giới (World Bank), Commodity Markets Outlook, tháng 4/2026.

Disclaimer: Số liệu sơ bộ, chỉ phục vụ mục đích tham khảo.

Biên soạn bởi: Trevor Tran | VANGUARD BUSINESS INFORMATION | vnbis.com | baocaocongty.com | baocaonganh.com